Nokta tipi duman dedektörü tavana takılır ve dumanın kendisine ulaşmasını bekler. Tavan yükseldikçe bu bekleyiş uzar, bir noktadan sonra da hiç gerçekleşmez.
Işınlı dedektör bu sorunu çözer: dumanın cihaza gelmesini beklemez, hacmi boydan boya tarayan bir ışın demeti kullanır.
Nasıl çalışır
Sistem iki parçadan oluşur: verici bir kızılötesi ışın gönderir, karşı duvardaki alıcı bu ışını sürekli ölçer. Duman ışının yoluna girdiğinde ışık zayıflar ve cihaz alarm üretir.
Bazı modellerde verici ve alıcı tek gövdededir; karşı duvara yalnızca bir yansıtıcı ayna konur. Montajı kolaylaştırır çünkü tek noktaya besleme ve kablo çekilir.
Işınlı dedektörler TS EN 54-12 kapsamındadır. Nokta tipi dedektörlerin standardı olan EN 54-7'den ayrı bir ürün kategorisidir.
Neden yüksek tavanda nokta dedektör yetmez
Sebep katmanlaşmadır.
Sıcak duman yükselir, ama yükseldikçe soğur ve çevresindeki havayla aynı yoğunluğa ulaştığı yerde durur. Tavana varmadan, havada bir katman halinde asılı kalır.
Bu olay özellikle yüksek hacimlerde ve tavan altında sıcak hava tabakası bulunan yapılarda görülür. Yaz aylarında çatı altı ısınan bir depoda duman tavana hiç ulaşmayabilir. Tavandaki dedektör temiz hava ölçmeye devam eder.
Işınlı dedektör tavanın hemen altında yatay bir hat oluşturduğu için, dumanın yükselirken bu hattı kesmesi yeterlidir. Ayrıca gerektiğinde tavandan daha aşağıya, katmanın oluştuğu seviyeye yerleştirilebilir.
Hangi yükseklikten sonra
TS CEN/TS 54-14'e göre nokta tipi duman dedektörü standart koşullarda 12 metre tavan yüksekliğine kadar uygundur; özel durumlarda 16 metreye çıkabilir.
Pratikte ise 7 metrenin üzerindeki hacimlerde ışınlı dedektör önerilir. Sınırın altında kalmak teknik olarak mümkün olsa da algılama süresi uzar.
Işınlı dedektörler standart koşullarda 16 metreye kadar kullanılır. 16 ile 45 metre arasındaki yapılarda uygunluk, yangının gelişme biçimine ve duman davranışına bağlı olarak değerlendirilir.
Kaç metre genişlik korur
Bu, standardın 2018 sürümünde değişen ve sahada en çok yanlış bilinen değerdir.
Işınlı dedektörün algılama yarıçapı 6,2 metredir. Yani ışının her iki yanında 6,2 metre korunur ve toplam korunan genişlik 12,4 metre olur.
Eski sürümde bu değer 7,5 metre yarıçap ve 15 metre genişlikti. Elinde eski hesap tablosu olan bir projeci, bugün eksik dedektör hesaplar.
Buna karşılık ışın uzunluğu artırılmıştır: önceki 25 metrelik sınır, test yangınlarının olumlu sonuç vermesi koşuluyla 45 metreye çıkarılmıştır. Cihaz üreticilerinin verdiği çalışma mesafesi ise genellikle 100 metreye kadar, bazı modellerde daha fazladır.
Bu iki sayıyı karıştırmamak gerekir: çalışma mesafesi cihazın ışınını ne kadar uzağa gönderebildiğidir; korunan alan ise standarda göre hesaplanır.
Montaj yüksekliği
Işın, tavanın 30 ila 60 cm altına, tavana paralel olarak konumlandırılır. Bu aralık, tavan altındaki sıcak hava tabakasının ışını etkilemesini önlemek içindir.
Atriyum gibi çok yüksek hacimlerde TS CEN/TS 54-14, ışınlı dedektörün 9 ile 12 metre yükseklik aralığına yerleştirilmesini önerir. Yani her zaman tavanın en üstüne konmaz; dumanın gerçekten geçeceği seviyeye konur.
Çok yüksek hacimlerde birden fazla seviyede ışın kullanmak yaygın uygulamadır: biri üstte, biri katmanlaşmanın beklendiği seviyede.
Nerede kullanılır
Depo ve lojistik merkezleri. Yüksek raflı depolarda tavan 10-15 metreyi bulur. Nokta dedektörle korumak hem pahalı hem etkisizdir.
Üretim tesisleri. Geniş açıklıklı üretim holleri. Bakım kolaylığı da önemli: 12 metre yükseklikteki bir nokta dedektörü temizlemek için platform gerekir, ışınlı dedektörde iki uç noktaya erişmek yeterlidir.
Spor salonları ve kapalı yüzme havuzları. Geniş, yüksek, bölmesiz hacimler.
Atriyumlar ve alışveriş merkezleri. Katları birbirine bağlayan yüksek boşluklar.
Tarihi yapılar. Tavana kablo çekmenin ve delik açmanın sorun olduğu yerlerde, iki uç noktaya montaj yapılması yeterli olur.
Uçak hangarları ve terminaller. Nokta dedektörün pratik olmadığı ölçekler.
Hizalama: en kritik nokta
Verici ile alıcının birbirini görmesi gerekir. Kurulumda hizalama yapılır, ama asıl sorun sonradan çıkar.
Yapısal hareket. Çelik konstrüksiyonlu binalar sıcaklıkla genleşir ve büzülür. Yaz kışında birkaç milimetrelik hareket, 80 metre uzaktaki hizayı bozmaya yeter. Bu yüzden modern cihazlar otomatik hizalama düzeltmesi yapar.
Titreşim. Üretim tesislerinde makine titreşimi montaj noktasını zamanla kaydırır. Sağlam bir yapı elemanına, tercihen kolona monte edilir.
Işın yolunun kapanması. Depoda raf yükseltilir, vinç geçer, asma bir pano takılır. Işın kesilir ve cihaz arıza verir. Işın hattının boş kalacağı baştan garanti edilmelidir.
Kirlenme. Tozlu ortamlarda lens yüzeyi zamanla kirlenir. İyi cihazlar bu yavaş değişimi telafi eder ve belirli bir eşiği aştığında arıza bildirir. Periyodik temizlik gerekir.
Sık yapılan üç hata
Eski mesafe değeriyle hesap yapmak. 7,5 metre yarıçap ve 15 metre genişlik, standardın önceki sürümüne aittir. Güncel değer 6,2 ve 12,4 metredir. Aradaki fark geniş bir holde bir ışın hattı eksiği demektir.
Tavanın en üstüne monte etmek. Katmanlaşmanın beklendiği yapılarda ışın, dumanın ulaşamayacağı bir seviyede kalır. Yükseklik hesaplanır, tavana yapıştırılmaz.
Titreşimli yüzeye montaj. Sac kaplama, asma tavan ya da hafif konstrüksiyon üzerine yapılan montaj, birkaç ay içinde hizayı bozar ve sürekli arıza verir.
Bakım
Işınlı dedektörün yıllık bakımında üç şey kontrol edilir:
- Lens temizliği. Verici ve alıcı yüzeyleri temizlenir.
- Hizalama. Cihazın sinyal seviyesi okunur, gerekirse yeniden hizalanır.
- Fonksiyon testi. Işın yoluna kalibre filtre yerleştirilerek alarm ve arıza eşikleri denenir.
Test sonuçları kayıt defterine işlenir. Sinyal seviyesindeki yıllık düşüş, lens kirliliğinin ya da yapısal hareketin erken göstergesidir.
Özet
Işınlı dedektör, nokta tipi dedektörün ulaşamadığı yerde çalışır. Ama avantajı yüksekliğe dayanıklı olmasından değil, dumanın gerçekten geçtiği seviyede bulunabilmesinden gelir.
Doğru yerleştirilmiş bir ışın hattı, on nokta dedektörün yapamadığını yapar. Yanlış yükseklikte kurulmuş bir ışın hattı ise hiçbir şey yapmaz.
Yüksek tavanlı yapınız için algılama çözümü değerlendirmek isterseniz ücretsiz keşif talep edebilirsiniz.
